Chuyện nghề dịch thuật (Kỳ 1): Làm sách là làm gì?

Chức danh đầy đủ của mình ở công ty là “biên tập viên sách ngoại văn”, nhưng mỗi khi ai hỏi mình làm nghề gì thì mình chỉ nói gọn là “làm sách”. Nếu họ hỏi thêm rằng mình làm cho công ty nào thì thay vì nói First News, mình luôn đáp: “Biết cuốn ‘Đắc Nhân Tâm’ khum? Đó t làm cho công ty làm cuốn đó đó”. Và thường thì câu chuyện luôn dừng lại ở đó, vì đa số người quen của mình không ai thích Đắc Nhân Tâm cả =))). Nhưng rồi có lần có người hỏi mình “Làm sách là làm gì?”, mình cũng chỉ đáp lại sơ sơ kiểu à thì mình dịch sách từ tiếng Anh sang tiếng Việt để công ty đem bán í. Xong cái người đó đáp: “Dễ vậy mà kêu khó tuyển người hả? Bây giờ ai cũng biết tiếng Anh mà!”. Đó không phải là lần đầu mình nghe người ta nói vậy. Mấy lần đầu nghe vậy mình cũng uất ức lắm, kiểu mình nghĩ nghề của mình bị coi thường á. Nhưng rồi mình ngẫm lại thì thấy người ta hiểu sai về nghề dịch nên họ mới nói vậy, chứ không phải họ cố ý coi thường nghề dịch thuật nói riêng hay làm sách nói chung. Vậy là mình nghĩ đến chuyện viết ra series này để giúp mọi người hiểu thêm về “cái nghề nó bạc” qua một góc nhìn của một người trong cuộc. Mình viết dựa trên trải nghiệm cá nhân từ những năm làm dịch thuật hoàn toàn vì đam mê (chứ muốn giàu thì ai làm nghề này, haizzzz) nên những gì mình nói dĩ nhiên sẽ không đúng với tất cả những người làm nghề dịch thuật (trong đó có nhiều người rất rất giàu).

Ok let’s start! Làm sách là làm gì? Nhiều người nghĩ làm sách dịch chỉ là ngồi vào bàn rồi gõ phím chuyển ngữ là xong, nhưng thực tế, đó chỉ là một mắt xích nhỏ trong cả một hành trình dài. Để xuất hiện trên các kệ sách ở Việt Nam, một cuốn sách dịch phải đi qua hết các chặng đường sau:

1. Săn sách & Mua bản quyền: Nhà xuất bản (NXB) tìm kiếm các đầu sách hay, thương thảo giá và ký hợp đồng bản quyền với đối tác nước ngoài. Ở chặng này thì mọi chuyện không đơn giản như mình vô nhà sách dạo dạo lựa sách rồi đem ra quầy thanh toán. Quy trình cụ thể là phòng bản quyền (PBQ) của NXB phía VN sẽ gửi mail cho NXB sở hữu sách gốc để xin file sách mẫu (tức là file chưa phát hành chính thức) đọc thử => PBQ gửi file sách mẫu cho ban đề tài trong công ty để mọi người đọc và bình chọn xem quyển nào đáng mua => PBQ tiến hành offer giá đối với các quyển được chọn, đôi khi là phải đấu thầu cạnh tranh với các NXB khác ở VN => ký hợp đồng bản quyền và nhận file sách đầy đủ.
2. Dịch thuật: File sách gốc được giao cho một dịch giả phù hợp với phong cách của quyển sách đó. Quá trình dịch có thể mất từ 3-6 tháng tùy quyển, vì toàn bộ người dịch đều làm việc theo hình thức cộng tác viên (CTV) chứ không phải nhân viên full-time của NXB.
3. Biên tập: Đây là khâu “thay da đổi thịt” cho quyển sách. Biên tập viên (BTV) sẽ đối chiếu bản dịch với bản gốc, chỉnh sửa câu chữ, thống nhất thuật ngữ và đảm bảo văn phong phù hợp với thể loại cũng như đối tượng đọc của quyển sách.
4. Dàn trang: Bản thảo đã được biên tập chỉn chu sẽ chuyển sang phòng thiết kế để được dàn trang sao cho dễ đọc và bắt mắt. Lúc này, thiết kế sẽ chọn font chữ và kiểu trình bày sao cho phù hợp với bản tiếng Việt, chứ hiếm khi nào dựa theo sách gốc (đơn giản vì cách trình bày sách ở nước ngoài thường không hợp với thói quen đọc của người VN), đôi khi phải tự làm thêm cả hình minh họa. Mình nghĩ cực nhất có lẽ là lúc làm mấy quyển sách tranh.
5. Sửa bon & Thiết kế bìa: Bon (đọc là “bông”) được hiểu nôm na là một bản in thử của quyển sách. Mục đích đọc bon là để hiệu chỉnh, rà soát tất cả các lỗi chính tả, lỗi trình bày, chỉnh sửa câu chữ, kiểm tra văn phong… Thậm chí người đọc bon còn phải kiểm tra sao cho những đoạn ngắt trang trong sách phải hợp lý, không gây hiểu lầm về nghĩa, không gây phản cảm. (Mình không biết ở các NXB khác thế nào, nhưng ở công ty mình thì cái checklist cho việc đọc bon dài hơn 3 trang word; nội cái chuyện thống nhất những chỗ viết hoa hay viết thường, viết số hay viết chữ, gạch ngắn hay gạch dài… nó đã vô cùng tốn sức rồi.) Và một đặc điểm “thú vị” là một quyển sách không bao giờ chỉ có một bon, gần như luôn có Bon 1, Bon 2, Bon 3, Bon 4, Bon cuối… mỗi một số là qua một lần đọc từ đầu đến cuối để sửa (tức là người đọc bon phải đọc một quyển sách ít nhất 4 lần). Trong lúc người đọc bon và thiết kế chỉnh sửa các bản bon thì sẽ có một thiết kế khác phụ trách làm bìa sách để gửi đi xin giấy phép xuất bản.
6. Xin cấp phép & In ấn: Đăng ký với Cục Xuất bản và đưa xuống nhà in. Giai đoạn này thì mình ít tham gia nên không rành, tuy nhiên mình được biết mọi chuyện cũng khá là phức tạp ở chỗ công ty xuất bản tư nhân như công ty mình thì phải xin giấy phép xuất bản thông qua một NXB thuộc nhà nước. Sau nữa là ngoài giấy phép xuất bản ra thì còn có cái gọi là giấy phép phát hành. Nói cho dễ hiểu thì nếu bạn có giấy phép xuất bản, bạn chỉ được quyền in quyển sách ra chứ không được bán; khi nào có giấy phép phát hành thì mới được bán, nếu bán trước khi có giấy phép phát hành thì sẽ bị phạt. Trớ trêu là có những quyển sách khó lòng vượt qua chặng này, đôi lúc xin được giấy phép xuất bản nhưng lại không xin được giấy phép phát hành.
7. Phát hành & Truyền thông: Sách từ nhà in được chuyển đến các nhà sách và sàn thương mại điện tử, chờ đến đúng ngày có giấy phép phát hành thì mới bắt đầu được bày bán. Trong thời gian đó, phòng truyền thông sẽ viết bài giới thiệu sách để đăng trên web công ty và các nền tảng mạng xã hội khác.

Vậy trong 7 bước tới kệ sách đó, BTV tham gia vào những bước nào? Câu trả lời là gần như toàn bộ. Đầu tiên thì BTV mặc định nằm trong ban đề tài vote sách, và cũng có nhiệm vụ “tia” những đầu sách hay để đề xuất cho công ty. Kế tiếp thì BTV là người trực tiếp tìm, tuyển và giao sách cho dịch giả (đôi lúc các BTV cũng tự nhận sách về nhà dịch để kiếm thêm thu nhập, mà mấy đứa nghèo như mình thì hay nhận sách lắm, vậy nên deadline dí quài là dzị đó). Sau đó BTV cũng phải làm việc trực tiếp với thiết kế trong khâu dàn trang lẫn làm bìa, để chọn ra hình thức phù hợp nhất với quyển sách (nhưng thành phẩm không phải lúc nào cũng được như ý, haiz). Kế đến BTV sẽ là người đầu tiên đọc bon 1 rồi mới chuyển bon 1 sang cho người đọc bon phụ trách, đến cuối cùng BTV sẽ xem lại bon cuối một lần nữa để đảm bảo không còn lỗi gì (mà kiểu gì thì đến bon cuối mình vẫn nhặt ra được trung bình 10 lỗi/quyển). Rồi BTV cũng sẽ là người kiểm tra các bìa sách trước khi đem đi xin giấy phép. Cuối cùng, BTV phải hỗ trợ sửa bài giới thiệu sách cho phòng truyền thông.

Nhưng dĩ nhiên, ưu tiên số một của mọi BTV chính là khâu biên tập. Nếu dịch giả là người xây khung nhà thì BTV chính là người hoàn thiện nội thất. Dịch giả thường tập trung vào việc chuyển tải nội dung sao cho đúng với bản gốc nhất có thể, còn BTV tập trung vào việc quyết định xem quyển sách đó sẽ hiện diện như thế nào trong mắt độc giả. Công việc của mình không chỉ là sửa lỗi chính tả như nhiều người lầm tưởng. Một BTV thực thụ phải là một người “luôn biết nghi ngờ mọi thứ, không được tin tác giả, không được tin sách gốc, không được tin người dịch” – theo lời sếp mình – vì tác giả có thể viết sai, sách gốc có thể in sai và người dịch có thể dịch sai! Một BTV thực thụ là người phân biệt được từ ngữ vùng miền, từ ngữ địa phương, cũng như phân biệt được đâu là văn nói, đâu là văn viết… để đảm bảo bản thảo không bị “rối loạn ngôn ngữ”. Một BTV thực thụ là người phân biệt được sắc thái từ và cực kỳ nhạy bén với các từ gần nghĩa: Tại sao chỗ này dùng “lo lắng” mà không phải “bồn chồn”? Các từ “phân vân”, “do dự”, “lưỡng lự”, “chần chừ”… khác nhau như thế nào? Một BTV thực thụ còn phải biết “cắt gọt” khéo léo, nghĩa là biết lược bỏ những đoạn nhạy cảm, không phù hợp với văn hóa VN hoặc có thể ảnh hưởng xấu đến người đọc.

Như đã từng tâm sự, mình không có chủ ý chọn nghề này, mà mình luôn có cảm giác là tổ nghề đã chọn mình. Mình thích đọc và thích viết, nhưng mình chưa bao giờ viết ra những bài đủ hay để theo nghiệp chữ nghĩa, nên gần như mình đã từ bỏ chuyện theo đuổi con đường sự nghiệp liên quan đến sách vở từ rất lâu rồi. Cái hôm đến phỏng vấn cho vị trí BTV này, mình còn không kềm được mà thốt ra một câu với sếp là: “Em chưa bao giờ nghĩ là em được làm sách”. Đến tận bây giờ, đôi khi mình vẫn tự hỏi có phải mình thật sự đang “được làm sách” hay không, hay đây chỉ là một giấc mơ quá đỗi tốt đẹp? Trong giấc mơ đó, mỗi ngày trôi qua mình đều cảm thấy biết ơn bất cứ cơ duyên nào đã đưa mình đến với công việc hiện tại, và cũng biết ơn bản thân vì đã không ngừng cố gắng. Trong giấc mơ đó, mỗi ngày mình đều háo hức tìm tòi và học hỏi những câu dịch hay ho, những cách diễn đạt sâu sắc cùng những kiến thức mới mẻ qua từng trang bản thảo. Trong giấc mơ đó, mỗi ngày mình đều thức dậy với tâm trạng thôi thúc muốn cố gắng hơn nữa, muốn giỏi giang hơn nữa, muốn làm tốt hơn nữa. Và trong giấc mơ đó, mình chợt nhận ra đây không phải là mơ mà chính là điều mình được sinh ra để làm.

Trong một quyển sách mình từng làm, có một đoạn khiến mình cảm thấy đồng cảm sâu sắc (tác giả quyển này là một nhà văn): “Khi viết, có những lúc tôi trải qua khoảnh khắc mà tôi nghĩ nếu người khác biết tôi đang cảm thấy thế nào, họ có thể ghen tỵ đến mức muốn thiêu sống tôi. Đó là những khoảnh khắc thăng hoa khi tôi cảm thấy cực kỳ sung sướng, thỏa mãn và cảm nhận được một niềm vui mãnh liệt. Dĩ nhiên, để có được những khoảnh khắc ấy, tôi phải trả một cái giá rất đắt khi phải chịu đựng cảm giác dằn vặt, ghét bỏ bản thân và cả sự buồn chán kéo dài. Nhưng khi công việc trong ngày kết thúc, tôi có được một thứ gì đó đáng để tự hào. […] Trở thành một nhà văn là tham gia vào một truyền thống cao quý, giống như trở thành một nhạc sĩ – những cộng đồng cuối cùng còn giữ được sự bình đẳng và cởi mở. Dù bạn có trở nên nổi tiếng hoặc giàu có hay không, việc tận tụy với nghề viết vẫn là một bước tiến lớn, đánh dấu một giai đoạn khác trong cuộc sống của bạn, khi bạn quan tâm hơn đến thế giới xung quanh, mong muốn cống hiến cho cuộc đời và nỗ lực theo đuổi đam mê thay vì chấp nhận làm một công việc mình không thật sự yêu thích”. Nếu thay chữ “viết” thành “biên tập”, và thay “nhà văn” thành “biên tập viên”, thì đoạn văn trên chính là tiếng lòng của mình! Mình nghĩ nghề biên tập thật sự hợp với mình vì mình có khả năng “đồng sáng tác” hơn là tự sáng tạo ra một tác phẩm nào đấy, mà mình hay nói vui là “I guide others to a treasure I cannot possess” =))). Hồi lúc mới làm công việc này, mình có hơi ngại chuyện phải đi làm sáng thứ Bảy, vì các công việc trước đây mình đều ưu tiên chọn nơi được nghỉ trọn hai ngày cuối tuần. Rồi mình tâm sự với sếp cũ của mình và chị ấy nói: “Em đừng ngại đi làm ngày thứ Bảy. Nếu em làm việc em không thích thì có nghỉ ngày thứ Bảy em cũng không vui đâu”. Đến giờ ngẫm lại mình cảm thấy đúng y như vậy, vì khi được làm việc mình thích, mình sẵn sàng dành cả những ngày nghỉ chỉ để đọc thêm sách trau dồi kiến thức chuyên môn.

Mà nhân tiện thì hiện tại bên mình vẫn cần tìm thêm 1-2 BTV nữa ó, sau khi nghe mình kể xong, có ai có hứng thú vào làm đồng nghiệp của mình không nhỉ?