Ở kỳ trước, mình đã nói về định nghĩa của một bản dịch hay. Nhưng câu hỏi mà bạn đang thắc mắc hẳn là: Làm thế nào để đạt được cái “hay” đó? Có phải chỉ cần ngồi vào máy tính và đợi cảm hứng tới không?
Câu trả lời là không! Dịch hay là kết quả của một quá trình rèn luyện bền bỉ và một thái độ làm việc cực kỳ nghiêm túc. Nếu bạn muốn dịch thì chỉ việc bắt tay vào dịch thôi. Nhưng nếu muốn dịch hay, bạn cần có trách nhiệm với cái mình đang dịch – điều mà mình hay gọi là dịch “có tâm”. Chẳng hạn, để dịch được một trang sách self-help về tâm lý, đôi khi mình phải đọc thêm hàng chục bài báo khoa học và xem các bài diễn thuyết liên quan để thật sự hiểu điều mà tác giả đang muốn nói tới (và đôi lúc tất cả công sức đó chỉ để dịch đúng 1 câu, thậm chí là chỉ đúng 2 từ trong câu). Khi dịch, mình phải liên tục tự hỏi: Nếu mình là độc giả, đọc câu này mình có thấy khó hiểu không? Bởi vì ngoài việc “chuyển ngữ” (word-for-word), người dịch giỏi phải có khả năng “chuyển ý”, tức là chuyển tải đúng nội dung của văn bản gốc bằng những câu chữ thuần Việt. Chính vì vậy nên chúng ta mới có nhiều phiên bản khác nhau được dịch chỉ từ một bản gốc.
Hôm trước mình đọc bài về hậu trường dịch sách của Nguyễn Tuấn Linh, thì thấy anh này có nhắc tới Lý thuyết Dịch thuật Diễn giải (Interpretive Theory of Translation), cũng chính là thứ mà mấy năm gần đây mình áp dụng thường xuyên nhất trong công việc dịch thuật, vì mình thấy nó hợp lý nhất và đa năng nhất.
Theo kinh nghiệm của cá nhân mình, sau đây là những cách để dịch hay:
1. Tích lũy vốn từ (cả ngoại ngữ lẫn tiếng Việt)
Tích lũy ở đây là từ việc đọc sách, xem ti vi, đọc sách, lướt mạng, đọc sách, trò chuyện hằng ngày, đọc sách… Mình lặp lại “đọc sách” nhiều lần là vì đó là cách nhanh nhất để input chữ nghĩa vô trong đầu. Nhưng hãy lưu ý là chỉ đọc những quyển sách chất lượng, đừng bạ đâu đọc đó (trừ khi kiến thức của bạn đã vững), vì nếu chưa có một kho từ vựng tốt thì bạn sẽ rất dễ bị “nhiễm” những cách dùng từ sai lệch từ các bài viết trông có vẻ sâu sắc trên mạng hoặc trên báo.
Nếu những cách dùng từ như vậy dần thâm nhập vào đầu óc bạn, thì bạn sẽ dễ dịch nên những câu kiểu: Thay vì mang lại niềm vui, cảm hứng hay sự bình yên, việc nghĩ ngợi quá mức thường chỉ khiến ta cảm thấy căng thẳng và kiệt quệ tinh thần. Và đó là một câu dùng từ sai (nghĩ ngợi quá mức chắc chắn chỉ đem lại tiêu cực chứ có gì tích cực đâu mà “thay vì”).
2. So sánh các bản dịch có sẵn
Một cách nữa để dịch hay là hãy thử đọc và so sánh các bản dịch khác nhau của cùng một tác phẩm. Hãy nhớ rằng không có bản dịch nào là hoàn hảo: bản dịch dở vẫn có thể có những câu dùng từ rất đắt và bản dịch hay vẫn có thể có những chỗ dịch bám. Khi nhìn vào một bản dịch chưa tốt, đừng chỉ phê phán mà hãy tự hỏi: Nếu là mình, mình sẽ sửa câu này thế nào cho mượt hơn? Đó là cách tư duy của một dịch giả thực thụ.
3. Tập diễn đạt một ý bằng nhiều cách khác nhau
Kẻ thù của dịch giả chính là “sự lười”. Khi thấy một từ tiếng Anh mà trong đầu bạn hiện ra nghĩa đầu tiên của từ đó và bạn gõ ngay vào bản thảo thì đó là lười biếng. Hãy luôn tâm niệm rằng không có câu nào là chỉ có một cách diễn đạt cả. Hãy tập thói quen diễn đạt một câu bằng nhiều cách khác nhau, rồi tùy vào ngữ cảnh của cả đoạn văn, hoặc thậm chí là cả quyển sách, mà chọn cách diễn đạt phù hợp nhất. Chỉ có người lười mới nói “chỉ có một cách dịch”.
Ví dụ, khi dịch câu “A strong woman is the one who is able to smile this morning like she wasn’t crying last night“, nếu dịch bám từ nhất ta sẽ có bản dịch: Một người phụ nữ mạnh mẽ là người có thể cười vào sáng nay như thể cô ta đã không khóc vào tối qua.
Chỉ vậy thôi là ta đã đảm bảo có một bản dịch đúng, đạt mức “tín” rồi. Nhưng liệu ta có thể dịch hay hơn không? Hãy thử phân tích:
This morning —-> sáng nay —-> ngày hôm nay
Last night —-> tối qua —> ngày hôm qua
Cry —-> khóc —-> giọt nước mắt —-> sự đau khổ
Smile —-> cười —–> nụ cười —-> niềm hạnh phúc
Vậy ta có thể dịch lại bằng những cách sau:
- Người phụ nữ mạnh mẽ luôn biết cách xóa đi nước mắt của ngày hôm qua bằng nụ cười của ngày hôm nay.
- Người phụ nữ mạnh mẽ luôn biết cách xoa dịu nỗi đau của ngày hôm qua bằng niềm hạnh phúc của ngày hôm nay.
- Người phụ nữ mạnh mẽ là người có thể lấy nụ cười của ngày hôm nay để lau khô nước mắt của ngày hôm qua.
- Và nhiều cách dịch khác nữa…
4. Chú ý tính liên kết trong câu chữ
Một bản dịch hay không phải là tập hợp của những câu hay đơn lẻ, mà là một dòng chảy mượt mà. Vậy nên ta cần liên tục tự hỏi: Tại sao từ / câu / đoạn đó lại nằm ở đó? Tại sao tác giả lại đặt câu này sau câu kia? Sự kết nối giữa các câu trong đoạn văn có tự nhiên không? Nếu bạn dịch xong một đoạn mà đọc lên thấy các câu cứ đá nhau chan chát thì nghĩa là bạn chưa nắm được mạch tư duy của tác giả mà chỉ mới hiểu nghĩa câu chữ trên bề mặt thôi. Đó là chưa kể đến việc nếu không chú ý đến tính liên kết thì bạn sẽ rất dễ dịch sai, which is tệ hơn cả dịch dở.
Sau đây là một ví dụ về việc dịch sai do không chú ý đến tính liên kết. Hôm qua chồng mình nhờ mình đọc đoạn này ảnh vừa dịch, xem có dễ hiểu chưa:
Vì đóng vai trò trung tâm trong trải nghiệm thường nhật, các mối quan hệ là một mảnh ghép thực tế và đầy quyền năng trong bức tranh cuộc đời. Vậy mà giá trị thực tế của các mối quan hệ lại thường bị xem nhẹ trong thời hiện đại. Các mối quan hệ là nền tảng của cuộc sống, vì chúng gắn liền với mọi việc ta làm và mọi thứ định nghĩa nên con người ta. Trên thực tế, ngay cả thu nhập và thành tựu – những thứ mà thoạt nhìn có vẻ như không hề liên quan đến sự gắn kết giữa người với người – cũng rất khó tách rời khỏi các mối quan hệ. Đạt được thành tựu để làm gì nếu quanh ta không có ai công nhận những gì ta đã làm được? Có thu nhập cao để làm gì khi không có ai để ta chia sẻ, hay không có một môi trường xã hội nào phù hợp để ta sử dụng những đồng tiền mình kiếm được một cách có ý nghĩa?
Khi đọc đoạn trên, bạn có để ý thấy câu cuối rất khó hiểu không? Không cần phải đọc bản gốc, mình hỏi chồng mình ngay: “Sử dụng những đồng tiền mình kiếm được một cách có ý nghĩa” là sao?
Đến đây thì mình giải quyết được thắc mắc về chuyện sử dụng tiền một cách có ý nghĩa rồi, nhưng thử đọc lại cả đoạn trên xem, bạn có thấy ý đó mất kết nối với các câu còn lại, đặc biệt là 2 câu ngay trước nó, không?
Vậy nên rốt cuộc mình đã chỉnh lại câu cuối, khi ghép vào thì 3 câu cuối trong đoạn trên nó phải liền mạch nhau như vầy:
Trên thực tế, ngay cả thu nhập và thành tựu – những thứ mà thoạt nhìn có vẻ như không hề liên quan đến sự gắn kết giữa người với người – cũng rất khó tách rời khỏi các mối quan hệ. Đạt được thành tựu để làm gì khi không có ai công nhận những gì ta làm được? Có thu nhập cao để làm gì khi không có ai để chia sẻ, không có một cộng đồng để tham chiếu giá trị của số tiền ta kiếm được?
Thật ra câu cuối rất dễ hiểu sai, vì bản gốc tiếng Anh nó cũng sẽ khá chung chung, nếu bạn chỉ hiểu trên bề mặt chữ mà không liên kết các câu lại với nhau, bạn sẽ dễ dàng hiểu sai như chồng mình. (Mình để bản gốc câu cuối cho bạn tham khảo nè: What would income mean if there was no one we could share it with, no social environment to give it meaning?)
Bí kíp cuối cùng – và có lẽ là quan trọng nhất – của mình để có một bản dịch hay là mỗi khi đứng trước những trang sách phải dịch, mình thường cố gắng không hình dung đến cảnh sếp “chởi” mình vì dịch tệ hay trễ deadline. Thay vào đó, mình sẽ nghĩ về những người thân hoặc bạn bè yêu thương mình, mình tưởng tượng rằng họ sẽ được đọc những dòng chữ mình dịch ra, rồi họ cảm thấy khoan khoái trong lòng, và đó chính là động lực để mình hoàn thành cái công việc “vật lộn với con chữ” này.
Để kết thúc bài viết này, mình “tặng” các bạn một đoạn trông có vẻ hay hay để thử thực hành dịch hay nhen! Hãy comment bản dịch của bạn để nhận lời khen từ mình hehe (dịch 3 câu cuối thui cũng được).
Chưa lần nào tôi thấy ổn để rơi nước mắt trước mặt gia đình. Vì nếu tôi mà khóc thì kiểu gì cũng cần phải có một lý do cho mấy giọt lệ đó, kẻo tôi lại thành ra một đứa mít ướt vòi vĩnh sự nuông chiều. Với lại khóc khơi khơi mà không có căn cớ gì thì chẳng khác nào nào thả cửa cho mấy lời khuyên sáo rỗng tuôn ra, nào là chỉ có lũ ăn hại mới suốt ngày sụt sùi, nào là khóc lóc là chuyện của lũ tào lao. Chén vỡ rồi sao lành, khóc chi cho mệt xác. Con gái lớn rồi thì không khóc nhè. Khóc cho lắm cũng chẳng ăn thua gì đâu.
Em thấy bản dịch này ok hơn bản còn lại nè. Tuy nhiên cả 2 đều phăng hơi quá tay.
Em ví dụ: theo bản dịch này thì nguyên đoạn “nào là chỉ có lũ ăn hại mới suốt ngày sụt sùi, nào là khóc lóc là chuyện của lũ tào lao” là giải thích cho cụm “mấy lời khuyên sáo rỗng”, nhưng rõ ràng đó không phải lời khuyên mà chỉ có chê trách thôi.
Tôi luôn sợ việc phải sụt sùi mắt trước mắt người thân của mình. Bởi nếu tôi mà rưng rức một tí thì lại phải kiếm tìm một nguyên cớ gì nó mấy giọt lệ kia. Chứ không thì lúc đó lại như một con bé yếu đuối hơi tí là mau nước mắt. Thêm nửa là lỡ mà khóc lóc một cách vô duyên, vô cớ thì chay sao khỏi vòng vây cũng những lời khuyên rỗng tếch. Khóc lóc là việc của tụi yếu đuối, phù phiếm làm sao khi đụng tí là rưng rưng. Chuyện đã qua rồi thì có buồn khổ cũng thế thôi. Khi trưởng thành rồi thì con gái sẽ không khóc nửa. Bởi có khóc cạn nước mắt thì cũng chẳng giải quyết được điều gì cả.